ⓘ Eliezer Ben-Yehuda. Roedd Eiezer Ben-Yehuda yn eiriadurwr, ieithydd a ymgyrchydd iaith a golygydd papur newydd Hebraeg. Er nad ef oedd unig ymgyrchydd dros adfe ..

                                     

ⓘ Eliezer Ben-Yehuda

Roedd Eiezer Ben-Yehuda yn eiriadurwr, ieithydd a ymgyrchydd iaith a golygydd papur newydd Hebraeg. Er nad ef oedd unig ymgyrchydd dros adferiad yr iaith Hebraeg, Ben-Yehuda oedd y prif nerth a symbol o adfywiad yr iaith Hebraeg yn y cyfnod modern.

                                     

1.1. Bywyd Blynyddoedd Cynnar

Ganed Eliezer Yitzhak Perlman Eliezer Ben-Yehuda yn ddiweddarach yn Luzhki Belarwseg: Lukki, Sir Vilna yn Ymerodraeth Rwsia bellach, Oblast sir Vitebsk, Belarws). Mynychodd cheder ysgol elfennol, grefyddol Iddewig lle bun astudio Hebraeg ar Beibl o dair oed, fel yr oedd yn arferol ymhlith Iddewon Dwyrain Ewrop. Erbyn deuddeg oed, roedd wedi darllen darnau helaeth or Torah, Mishna ar Talmud. Roedd ei fam ai ewythr yn gobeithio y byddain dod yn rabbi, a danfonwyd ef at yeshiva ysgol grefyddol Iddewig i fechgyn wedi iddynt dderbyn eu b ar mitzva. Yno, daeth i gyswllt gydag ysgrifau or oleuadigaeth Hebraeg a rhai ysgrifau seciwlar, yr Haskalach. Yn ddiweddarach, dysgodd Ffrangeg, Almaeneg a Rwsia, ac fei hanfonwyd i Dünaburg Daugavpils yn Latfia bellach ar gyfer addysg bellach. Darllenodd y papur newydd Hebraeg HaShahar, daeth yn gyfarwydd âr symudiad cynnar Seioniaeth a daeth ir casgliad y gallai adfywiad yr iaith Hebraeg yn Nhir Israel uno pob Iddewon ledled y byd.

                                     

1.2. Bywyd Ffrainc

Ar ôl graddio, aeth i Baris i astudio ym Mhrifysgol Sorbonne. Ymhlith y pynciau a astudiodd oedd hanes a gwleidyddiaeth y Dwyrain Canol. Tra oedd ef ym Mharis, cyfarfododd ag Iddew o Jerwsalem, a siaradodd Hebraeg gydag ef. Y defnydd hwn o Hebraeg ar ffurf lafar a argyhoeddodd ef bod adfywiad yr Hebraeg fel iaith genedlaethol, gyfoes yn ymarferol. Treuliodd Ben-Yehuda bedair blynedd ym Mharis.

                                     

1.3. Bywyd Palesteina

Ym 1881 ymfudodd Ben-Yehuda i Balesteina a oedd, ar y pryd, yn rhan o Ymerodraeth yr Otomaniaid Twrceg, ac ymgartrefodd yn Jerwsalem. Fe ddaeth o hyd i swydd yn addysgu yn ysgol yr Alliance Israelite Universelle. Wedii symbylu gan ddelfrydau adnewyddu ysbryd yr Iddewon a gwrthod ffordd o fyw yr Iddew yn y diaspora, aeth Ben-Yehuda ati i ddatblygu Hebraeg fel iaith newydd a allai ddisodlir gwahanol dafodieithoedd Iddeweg ac ieithoedd eraill y Disapora fel modd o gyfathrebu bob dydd rhwng Iddewon a wnaeth aliyah o wahanol ranbarthaur byd. Ystyriodd Ben-Yehuda yr Hebraeg a Seioniaeth fel symbiotig: "Gall yr iaith Hebraeg fyw dim ond os ydym yn adfywior genedl ai dychwelyd ir wlad," meddai. reodd Iddewon Jewsalem ar y pryd yn siarad amrywiaeth o ieithoedd, Iddeweg ymysg Iddewon Ashkenazi Ewrop, Ladino Sbaeneg canol-oesol Iddewig ac Arabeg gan Iddewon Shepardim. Byddent hefyd yn siarad Ffrangeg. Roeddynt weithiaun cyfathrebu ymysg ei gilydd mewn Hebraeg syml.

Priododd Ben Yehuda ddwywaith, i ddau chwiorydd. Bu farw ei wraig gyntaf, Devora gŵr Jonas ym 1891 o dwbercwlosis, ai adael gyda phump o blant bach. Daeth Hemda Ben-Yehuda yn newyddiadurwr ac awdur cyflawnedig yn ei phen ei hun, gan sicrhau cwblhaur geiriadur Hebraeg yn y degawdau ar ôl i Eliezer marwolaeth, yn ogystal â hyrwyddo codi arian a chydlynu pwyllgorau ysgolheigion ym Mhlaidleinaidd a thramor.

Magodd Ben-Yehuda ei fab, Ben-Zion Ben-Yehuda yr enw cyntaf yn golygu "mab Seion", yn gyfan gwbl yn Hebraeg. Ni chaniataodd ei fab glywed ieithoedd eraill yn ystod plentyndod. Cysteuodd ei wraig hyd yn ei wraig, hyd yn oed, am ganu hwyangerdd Rwsiaidd iw mab. Felly daeth Ben-Zion fel y siaradwr Hebraeg brodorol cyntaf mewn dros dwy fil o flynyddoedd.



                                     

2. Adfywior Hebraeg

Dylid nodi nad oedd Hebraeg byth yn hollol farw fel iaith. Roedd iddo statws debyg i Ladin ymysg Ewrop yr Oesoedd Canol, lle byddai dyn gydag addysg yn gyfarwydd gyda teithir iaith a geirfa syml, os nad yn rhugl wrth ei siarad. Roedd Ben-Yehuda felly, wrth lanio yn Jaffa yn 1881 yn gallu cyfathrebu mewn Hebraeg syml gydar porthor yno. Byddai Iddewon Palesteina hefyd yn defnyddio bratiaith Hebraeg fel rhyw iaith gyswllt ymysg ei gilydd hefyd.

Er mwyn cyflawnir dasg o adfywior Hebraeg, nad oedd wedi ei siarad fel iaith bob-dydd ers dros dwy fil o flynyddoedd, crewyd Bwyllgor yr Iaith Hebraeg. Pwrpas y Pwyllgor, o ddyfynnu cofnodion y Pwyllgor oedd, "Er mwyn ategu diffygion yr iaith Hebraeg, maer Pwyllgor yn darlunio geiriau yn ôl y rheolau gramadeg a chyfatebiad ieithyddol o Gwreiddiau semitig: Aramaig ac yn enwedig o wreiddiau Arabeg "Joshua Blau, tudalen 33. Datblygwyd nifer o eiriau Hebraeg newydd or Arabeg, gan gynnwys Sabra sef y gair am fath o gactws ond hefyd, bellach. llys-enw ar Iddewon cynhenid o Israel, a ddaw or Arabeg, sabr.

Ben-Yehuda oedd golygydd nifer o bapurau newydd Hebraeg: HaZvi, Hashkafa, a HaOr. Caewyd HaZvi i lawr am flwyddyn yn sgil gwrthwynebiad cymuned uwch-Uniongredol Jerwsalem, a wrthwynebodd yn frwd at y defnydd o Hebraeg, eu tafod sanctaidd, ar gyfer sgwrs bob dydd.

                                     

3. Ieithydd

Roedd Ben-Yehuda yn ffigwr pwysig yn y gwaith o sefydlu Pwyllgor yr Iaith Hebraeg Vaad HaLashon, yn ddiweddarach Academi yr Iaith Hebraeg, sefydliad syn dal i fodoli heddiw. Ef oedd awdur y geiriadur Hebraeg modern cyntaf ac fei gelwir yn "adfywiad" המחיה or iaith Hebraeg, er gwaethaf gwrthwynebiad i rai or geiriau a gasglodd ganddo. Mae llawer or geiriau hyn wedi dod yn rhan or iaith ond mae eraill - rhyw 2.000 o eiriau - byth yn cael eu dal. Ei air am "tomato," er enghraifft, oedd bandura, ond mae siaradwyr Hebraeg heddiw yn defnyddior gair agvania.

Roedd yr ieithoedd hynafol ar Arabeg Safonol modern yn ffynonellau pwysig i Ben-Yehuda ar Pwyllgor. Yn ôl Joshua Blau, gan ddyfynnur meini prawf a fwriadwyd gan Ben-Yehuda: "Er mwyn ategu diffygion yr iaith Hebraeg, maer Pwyllgor yn darlunio geiriau yn ôl y rheolau gramadeg ac ar gyfatebiaeth ieithyddol o wreiddiau Semitig: Aramaic, Canaanite, Egyptian ac yn enwedig o wreiddiau Arabeg. O ran Arabeg, fe gynhaliodd Ben-Yehuda, yn anghywir yn ôl Blau a thystiolaeth hanesyddol, fod gwreiddiau Arabeg yn "ein henaid": "roedd gwreiddiau Arabeg unwaith yn rhan or iaith Hebraeg. a gollwyd, ac erbyn hyn rydym wedi eu canfod eto"! Blau, tudalen 32.

                                     

4. Marwolaeth a chofiad

Ym mis Rhagfyr 1922, bu farw Ben Yehuda, 64, o dwbercwlosis, y bun dioddef y rhan fwyaf oi fywyd. Claddwyd ef ar Fynydd yr Olewydd yn Jerwsalem. Mynychodd 30.000 o bobl ei angladd.

Adeiladodd Ben Yehuda dŷ iw deulu yng nghymdogaeth Talpiot o Jerwsalem, ond bu farw dri mis cyn ei gwblhau. Roedd ei wraig, Hemda, yn byw yno am oddeutu 30 mlynedd. Ddeng mlynedd ar ôl ei marwolaeth, trosglwyddodd ei mab, Ehud, deitl y tŷ i fwrdeistref Jerwsalem er mwyn creu amgueddfa a chanolfan astudio. Yn y pen draw cafodd ei brydlesu i grŵp eglwys or Almaen a sefydlodd ganolfan yno i wirfoddolwyr ifanc yn yr Almaen. Maer ganolfan bellach yn ganolfan gynadledda a gwestai syn cael ei redeg gan Wasanaeth Gweithredu Cydgysylltu dros Heddwch ARSP, syn trefnu gweithdai, seminarau a rhaglenni wlpan ieithyddol.

Cân i Ben-Yehuda

Ceir o leiaf un gân boblogaidd i Elizer Ben-Yehuda ai ymdrech llwyddiannus i adfer yr iaith Hebraeg.



                                     

5. Llyfrau

Yn ei lyfr "Was Hebrew Ever a Dead Language", ceisiodd Cecil Roth gyfraniad Ben-Yehuda ir iaith Hebraeg: "Cyn Ben-Yehuda, gallai Iddewon siarad Hebraeg; ar ôl iddo, fe wnaethant."

Mae llyfr Norman Berdichevsky, Modern Hebrew: The Past and Future of a Revitalized Language McFarland, 2014 yn olrhain datblygiad yr iaith ar ffordd yr ymffurfiodd yn ieithyddol ac yn gymedeithasol. Maen ddarlleniad anhepgor i rhywun hoffai ddeall mwy am yr iaith Hebraeg gyfoes.

                                     

6. Ben-Yehuda ar Gymraeg

Bu llwyddiant di-gamsyniol yr Iddewon, a Ben-Yahuda yn brif ffigwr, i adfer yr iaith Hebraeg yn ysbrydoliaeth i garedigion y Gymraeg. Darllenwyd rhaglen ar hanes Ben-Yehuda ac adferiad yr Hebraeg ar S4C.

                                     

7. Dolenni allanol

  • Revival of the Hebrew Language ar Youtube
  • Archif Eliezer Ben-Yehuda yn y central Zionist Archives yn Jerwsalem. A43 yw rhif cofnodion Ben-Yehuda
  • Rhaglen The Hope - Eliezer Ben-Yehuda, CBN ar Youtube